Nagpur Municipal Corporation

जनतेच्या सेवेसाठी सदैव तत्पर

शहरा बाबतची माहिती

नागपूर हे ”नाग“ नामक सरितेच्या किनारी वसलेले असल्याने या शहरास नागपूर नांवाने ओळखल्या जाते. नागपूर व सभोवतालच्या क्षेत्रात सुध्द वैदीक व मौर्य शास्त्रामध्ये याबाबत उल्लेख आहे. नागपूर शहर, देवगडचे गोंड, राजा ”बख्त बुलंदशाहा“ यांनी सन 1703 मध्ये वसविले असून हया शहराला सुरूवातीला देवगडच्या गोंडराजाने प्रथमच राजधानीचा दर्जा दिला. राजे बख्त बुलंदशाहा यांचे वारसान चंद सुल्तान यांनी शहराचे सभोवताल असलेल्या नाग नदीला 3 मैल लांब भिंतीचे बांधकाम केले. तदनंतर सन 1743 साली पहिले रघुजीराजे भोसले यांनी या शहराला आपल्या राज्य कारभाराचे प्रमुख केंद्र बनविले व या काळात सांस्कृतिक व आर्थिकदृष्टया समृध्दी सोबतच शहरात शांतता होती.
या काळात काॅटेज व हॅन्डलुमचे उद्योगामुळे शहराच्या विकासाला चालना मिळाली सन 1817 मध्ये शहरातील सिताबर्डी येथे झालेल्या युध्दात उप्पासाहेब भोसले पराभूत झाल्याने ब्रिटीश व्दारा शहरावर कब्जा करण्यात आला. शहराचा सुनियोजित विकास व्हावा यास्तव सर पैट्रिक गेडेस यांनी 1915 मध्ये शहराचा दौरा केला. नागपूर शहर रचना विकासाकरिता 1937 मध्ये नगर सुधार प्रन्यास अस्तित्वात आले. ब्रिटीश सरकारने 19 व्या शतकामध्ये नागपूर शहरास मध्य प्रांताची राजधानी म्हणून नांव दिले. ते 1956 पर्यंत होते. सन 1956 साली राज्य पुनर्रचनेनुसार पूर्वीच्या मध्यप्रांत व व-हाड यांची फारकत करून महाकौशल भाग मध्यप्रांतात आणि व-हाडची भूमी महाराष्ट्र राज्यात समाविष्ट करण्यात आली. परिणामस्वरूप नागपूरची राजधानी संपुष्टात येवून या शहराला उपराजधानीचे स्वरूप प्राप्त झाले.
याप्रमाणे नागपूर शहराने प्राचीन आणि मध्यकालीन युगामध्ये मध्य भारताचे प्रशासकीय केंद्र होण्याचे वैभव प्राप्त केले. 
शहरातील औद्योगिक विकासासाठी आवश्यक असलेले महत्वपूर्ण घटक जसे पाणी, विज, खनिज संपत्ती, दळणवळण, भांडवल, मजूरवर्ग इत्यादी विपुल प्रमाणात उपलब्ध असल्याने नियोजनबध्द योजना आखल्यास नागपूर शहराची औद्योगिक प्रगती निश्चितच होवू शकेल.
सन 1818 साली, नागपूर शहराच्या मध्यभागी सिताबर्डी येथे दोन टेकडयांवर ब्रिटीश किल्ला बांधण्यात आला. शहरालगत असलेल्या परिसरात उत्तरेकडे सातपुडा रेंज 889 पासून ते 2,142 फुट (271 ते 653 मी.) पश्चिमेकडील टेकडया व वनसंपत्ती, उत्तर-पूर्वेकडे रामटेक येथील पहाडी क्षेत्र आहे. पश्चिमेकडील वर्धा व पूर्व मधील वैनगंगा या दोन्ही नदयां गोदावरी नदीला भेटण्यात आल्यात. पूर्व, पश्चिम व उत्तर भागात, काळी माती असल्याने शेतीकरीता उत्तम असून नैसर्गिक देण प्राप्त आहे.
नागपूर शहरातील हवामान पावसाळी पॅटर्नचे असून मे व जून मध्ये येथील तापमान सरासरी पेक्षा जास्त असते. साधारणतः जुलै ते सप्टेंबर पर्यंत पाऊस असतो मात्र जुलै ते आॅगस्ट दरम्यान मोठया प्रमाणात पाऊस होतो. पावसाळयानंतर सरासरी डिसेंबर ते जानेवारी मध्ये तापमान सरासरी पेक्षा कमी असते.
 

नागपूर शहरात अनेक आकर्षक पर्यटन स्थळे आहेत. नागपूर शहराला भेट देण्यासाठी पर्यटकांच्या संख्येत वाढ होत आहे. शहरातील मुख्य काही ठिकाणी जसे टेकडी गणेश मंदिर, अंबाझरी तलाव, सेमिनरी हिल आणि महाराज बाग येथील प्राणीसंग्रालय आहेत. दिक्षाभूमी मंदिर नागपूरात सर्वात लोकप्रिय पर्यटक आकर्षण स्थळ आहे. तसेच अंबाझरी तलाव हे नागपूरचे मुख्य पर्यटक आकर्षण स्थळ आहे. येथे मुलांना खेळण्यासाठी खेळणी लावली आहेत. बोटींगची सुध्दा व्यवस्था करण्यात आलेली आहे.

नवेगांव बांध, खेखरा नाला, पेंच, राष्ट्रीय उद्यान आणि सिताबर्डी किल्ला यासारख्या इतर अनेक स्थळे पर्यटकांचे आकर्षने आहेत. 
 
नागपूर पर्यटक आकर्षने
अंबाझरी तलाव
फुटारा तलाव
सेमीनरी हिल बगीचा
सिताबर्डी किल्ला
खेकरा नाला
टेकडी गणेश मंदीर
पोद्दारेश्वर मंदीर
विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन ग्राउंड, जामठा
महाराजबाग प्राणी संग्राहलय
रामाचे मंदीर, रामटेक
पेंच राष्ट्रीय उद्यान 
 
 

 

नागपूर हे मध्य भारतातील सर्वात मोठे शहर आहे आणि महाराष्ट्रातील मुंबई आणि पूणे नंतर तिसरे सर्वात मोठे शहर आहे. नागपूर हे भौगोलिक दृष्टया महत्वाचे शहर आहे, कारण देशाचा भौगोलिक शून्य अंतराचा दगड आहे. नागपूर हे संपूर्ण भारतात संत्र्याच्या उत्पन्नासाठी प्रसिध्द आहे. 
ब्रिटीष्यांनी 1818 मध्ये सिताबर्डी या टेकडीवर किल्ला बांधला आहे. नागपूरच्या आजूबाजूचे क्षेत्र सातपूडा पर्वताच्या रेंजमध्ये येते. नागपूरच्या उत्तर पूर्वेला रामटेकच्या टेकडया आहे. नागपूरच्या क्षेत्रामध्ये कन्हान आणि पेंच (पेंच) नदया मध्य भागात, वर्धा नदी पश्चिमेाल आणि पूर्वेला वैनगंगा नदी आहे. 
नागपूरचे पर्यावरण मुख्यत्वे पाऊसाळी पध्दतीचे आहे, उन्हाळयामध्ये तापमान साधारणतः में व जून महिन्यामध्ये जास्त असते. पाऊसाळयानंतर हिवाळयात तापमान 27 डिग्री पेक्षा सुध्दा कमी असते.
 
 

नागपूर भारतचे भौगोलिक मध्य केंद्र स्थित आहे. वास्तविक भारतचा शून्य मैलाचा दगड (एक परंपरा स्मारक) या शहरात आहे. (नागपूर मुंबई, दिल्ली इ.स.1094 किमी दक्षिणेला, चेन्नई 1092 किमी उत्तर आणि कोलकत्ता 1140 कि.मी. पश्चिमेकडून 837 किमी आहे.) सर्व प्रमुख महामार्ग NH-7 (वाराणसी-कन्याकुमारी) आणि NH-6(मुंबई-समबलपूर-कोलकत्ता) आणि प्रमुख रेल्वे ट्रंक मार्ग (मुंबई, चेन्नई, हावडा आणि दिल्ली) शहर माध्यमातून पास होतात.
विद्युतीकरण ब्राॅड गेज रेल्वे ट्रॅक चार प्रमुख मेट्रोज नागपूरला जोडणारा दुवा आहे. कनेक्ट गंतव्ये मुंबई, दिल्ली, कोलकत्ता, चेन्नई, कोल्हापूर, पुणे, अहमदाबाद, हैदराबाद, जम्मू, अमृतसर, लखनौ, वाराणसी, भुवनेश्वर, थिरूअनंतपुरम, कोचीन, गोरखपूर, विशाखापट्टणम, बंगलोर, पटना आणि इंदूर इत्यादींचा समावेश होता.
डाॅ.बाबासाहेब आंबेडकर विमानतळावर नागपूर शहराच्या दक्षिण 7.5 किलोमीटर अंतरावर आहे. मुंबई कोलकत्ता, दिल्ली, हैदराबाद, रायपुर, सिंगापूर, सौदी अरेबिया आणि बँकाॅक यासह काही महत्त्वाच्या भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय शहरांशी जोडलेला आहे. 
अशा प्रकारे सर्व महत्वाच्या भारतीय शहरात असलेल्या अंतर आणि कनेक्टिव्हिटी नागपूरला फायदा देतो. पण तसेच  एकमेकांना आणि आंतरराष्ट्रीय गंतव्ये भारतीय शहरे कनेक्ट, एक वाहतुक हब म्हणून पाहिले जाऊ शकते. विविध आयटी आणि आयटी इ एस कंपन्या देखील मजबूत सकारात्मक घटक म्हणून समोर येत आहेत.
 

नागपूर जिल्हयामध्ये नागपूर महानगरपालिका, 10 नगरपालिका, 14 पंचायत समिती आणि 778 ग्राम पंचायत आहेत. संबंधित संरक्षित एकूण क्षेत्रफळ 9897 चै.किमी आहे. त्यापैकी (2.2टक्के) क्षेत्रफळ नागपूर शहराचे आहे. जिल्हयाची एकूण लोकसंख्या (भारतच्या मोजणीनुसार -2001) 20.52 लाख आहे. त्यापैकी नागपूर शहराची लोकसंख्या 20.52 लाख (50टक्के) आहे. शहरात सूमारे 427 झोपडपट्टया आहेत आणि त्या 17 चै.कि.मी.मध्ये पसरलेल्या आहेत. 
शहरात 427 झोपडपट्टया आहेत त्यापैकी 292 झोपडपट्टयांना मान्यता मिळालेली आहे. 1997 नूसार नागपूर शहरात झोपडपट्टीत राहणा-या लोकांची लोकसंख्या 6.61 लाख होती जी वाढून 2001 मध्ये 7.4 लाख आणि 2005 मध्ये 8.08 लाख एवढी झाली. त्यानुसार गेल्या 8 वर्षात ही वाढ 22टक्के झाली आहे. 8.08 लाख लोकसंख्येतुन 20 टक्के लोकसंख्या ही असूचीत झोपडपट्टी मध्ये राहतात. असा अनुमान आहे.
 
 

भारतीय जनगणना (2001) नुसार नागपूरची लोकसंख्या 20,52 लाख आहे.
रेषेचा प्रोजेक्शन पध्दत आधारित, वाढीचा दर 22.2%(2021-31) पुढील तीन दशकांत कमी करू शकते. त्यानुसार पुढील 25 वर्षात नागपूरची लोकसंख्या दुप्पट होईल. पण Multimodal आंतराष्ट्रीय हब विमानतळ जसे अलीकडील विकास प्रकल्प विचार नागपूर (MIHAN)आणि शहराच्या क्षेत्रातील गुंतवणूक, नागपूरच्या वाढीचा दर स्वतः पुन्हा वाढू शकते आणि नागपूरची लोकसंख्या पुढील 15 वर्षात, 2021 दुप्पट होऊ शकते. नागपूरला त्यानुसार त्याचे पायाभूत सुविधासाठी योजना आवश्यक आहे. 
 
नागपूर शहराची लोकसंख्या अत्यंत असमान आहे. शहर जुन्या आणि आतील भाग दाट आहे. शहराच्या बाहय भागात रिक्त जमीन भरपूर आहे. त्यामुळे शहराचा विकास हळू होत आहे. शहरातील आतिल क्षेत्राची घनता दर हेक्टर 700-850 व्यक्ती (जनगणना 1991 नुसार) उच्च आहे. आणि तसेच राष्ट्रीय महामार्ग बाजूने NH-6 आणि NH-7 आहेत. 
 
 
 
 
 

नागपूर इतर शहराच्या तुलनेत विविध सपअमंइपसपजल निर्देशांकावर चांगले आहे. भारत आज नागरी बाजारपेठेमध्ये आर.के. ठठक्व् पुस्तिका, तसेच 2004 मध्ये, ूमंसजीपमेज दहावा ीपहीमेजबवदेनउपदह आणि भारतीय शहर सर्वात जाणीव म्हणून शहर क्रमांकावर वाढ आहे. नागपूरचे स्थान पूर्व पश्चिम आणि उत्तर दक्षिण बवततपकवते बांधकाम सारखे ट्रिगर, उनसजपउवकंस वाहतूक हब, विशेष आर्थिक क्षेत्र विकास आणि विदर्भ प्रदेशामध्ये उद्योगांची पुनरूज्जीवित मध्ये प्रस्तावित गुंतवणुकीमध्ये आर्थिक वाढ उत्तेजित होत आहे.
या व्यतिरिक्त नागपूर उच्च दर्जाचे सेवा केंद्र म्हणून उद्यास येत आहे. नागपूरमधील दरवर्षी महाविद्यालयांच्या बाहेर पडणा-या 8.600 अभियांत्रिकी विद्याथ्र्यांना 27 अभियांत्रिकी महाविद्यालये आहेत. (पुणे प्रदेश केल्यानंतर, नागपूरमध्ये महाराष्ट्रातील अभियांत्रिकी महाविद्यालये सर्वाधिक आहे.) ही आयटी इ एस उद्योगातील एक आवश्यक स्थान नागपूर प्रस्तुत होईल. किमान मंजुरी खर्च आणि अत्यंत कुशल मनुष्यबळ उपलब्धतामुळे नागपूरच्या आकर्षणपणा वाढला आहे. देशात कमी किंमतीतील प्राधान्य म्हणून माहिती तंत्रज्ञान उपयोजित सेवा (आयटी इ एस) आणि बिझनेस प्रोसेस आऊटसोर्सिंग (बी.पी.ओ.) युनिट्स देखील व्यवसाय गंतव्य नागपूरचा विचार आहे. देशातील सर्वात अन्य गंतव्ये तुलनेत नागपूर आकृती ेनइेजंदजपंससल कमी आहे. भारतातील विधाने सर्वोच्च दहा एक क्ंजंुनमेज.प्क् अभ्यास अशा मनुष्यबळ उपलब्धता, माहिती, संवाद आणि तंत्रज्ञान (आयसीटी) इन्फ्रास्ट्रक्चर उपलब्धता आणि वापर, जीवनशैली आणि पर्यावरण घटकांना आधारित नागपूर सातव्या क्रमांकावर आहे. तसेच KPMG दर NASSCOM सर्वेक्षण नागपूर माहिती तंत्रज्ञानासाठी एक प्रचंड कुशलता आणि आयटी सेवा कार्यान्वित आहे. नागपूर आंतरराष्ट्रीय विमानचालन मार्ग एक मोक्याचा स्थितीत आहे. युरोप आणि दक्षिण पूर्व आशिया तसेच दक्षिण आफ्रिका आणि ईशान्य आशिया दरम्यान हवाई मार्गाचा रेखन येथे त्याची अदवितीय स्थान तसेच भारत आत एक प्रवासी आणि मालवाहू ीनइण्7 एक तार्किक आणि आदर्श स्थान, उत्तर दक्षिण आणि पूर्व पश्चिम महामार्ग आणि रेल्वे नागपूर ओलांडू ट्रंक ते वाहतूक तत्तवे आधारित वाहतूक हब म्हणून नागपूरची निवड करण्यात आलेली आहे.
 
 
 
 

 

मिहान व सेज प्रकल्प बाजाराचे अध्ययनावर आधारीत आहे. सेज मधील प्रस्तावित उद्योगात गुंतवणुकीधारकांना नागपूर शहरात उपलब्ध असलेला पूरेसा मनुष्यबळ व उपलब्ध असलेले मानव आणि नैसर्गिक संसाधनामुळे मोठे फायदे प्राप्त होईल, या आधारावर sez करीता नागपूर शहराची निवड केलीे आहे. हेच सत्य परिवहन योजनेकरिता आहे. शहरातील कामकरी लोकांपैकी अंदाजित 18 टक्के लोक ही परिवहन व परिवहनाशी संबंधित क्षेत्रात काम करीत आहेत. या तुलनेत बंगलोर सुरत इंदोर, अहमदाबाद व चंदीगढ या शहरात मात्र परिवहन व परिवहनाशी संबंधित क्षेत्रात काम करणा-यांची संख्या एक अंकी आहे. अर्थातच कमी आहे. नागपूर शहर हे भौगोलीक दृष्टया उद्योगांकरिता योग्य आहे. प्रस्तुत उद्योग हा मुख्यतः असंघटीत क्षेत्राव्दारे संचालित आहे. मिहान प्रकल्पामुळे संगठीत व वैज्ञानिक दृष्टीने निश्चितच लाभकारी ठरेल. मानव व प्राकृतिक संसाधनाच्या उपलब्धतेमुळे दीर्घकाळाकरिता उपयुक्त असा प्रकल्प आहे.

माहिती व तंत्रज्ञान पार्क करिता ”सेज“ परिसरात सहज उपलब्ध असलेली जागा, आय.टी.ई.एस,बी.पी.ओ उद्योगाकरिता आवश्यक असलेले परिपूर्ण निवास व्यवस्थेसह खेळाचे मैदान इ. कमी किंमतीत उपलब्ध होवू शकेते, हे एक महत्वाचे आकर्षण आहे. सत्यम कंम्प्युटर्सनी सेज क्षेत्रामध्ये 100 एकर जमिन खरेदी केली आहे. त्याचप्रमाणे बांधकाम क्षेत्रातील छापूरजी पालोनजी व एल.अॅन्ड.टी इंफोसीटी या मोठया कंपनीने आय.टी.सेज क्षेत्रामध्ये यापूर्वीच 150 एकर जमिन खरेदी केली असून यापैकी एका भागात माहिती व तंत्रज्ञान पार्कचा प्राथमिक विकास आराखडा तयार करण्यासाठी योजना सुरू केलेली आहे.

 


    30 वर्षाच्या कालावधीत जवळपास 14 मिलीयन प्रवाशांची व्यवस्था करू शकेल, (70 टक्के आंतरराष्ट्रीय) व 870000 टन (90 टक्के आंतरराष्ट्रीय) साठवून ठेवण्याची व्यवस्था विमानतळावर केलेली आहे. 2015 पर्यंत प्रति वर्ष 62000 विमान वाहतूक करता येवू शकेल, अशी व्यवस्था करण्याचे प्रस्तावित आहे. बोईंग कंपणी मिहान सेज येथे विमानांची सुस्थिती व दुरूस्ती करता येवू शकेल असे हे सर्वसोयीयुक्त (एम.आर.ओ.) रू. 100 कोटी डाॅलरची गुंतवणूक करीत आहे विमानतळावर विविध अतिरिक्त आर्थिक घडामोडीकरिता 1475 हेक्टर जागेत व्यवस्था करण्याचे प्रस्तावित आहे.

नागपूर स्थित राष्ट्रीय महामार्ग विकास योजने अंतर्गत, उत्तर दक्षिण, पूर्व-पश्चिम काॅरिडोअर असून, उत्तम प्रकारे सुचारूरितीने वाहतुकीचे आवागमनात वाढ होण्याची शक्यता आहे. नागपूर शहरात येणारे व शहरातून बाहेर जाणारे एअर कार्गो यास्तव बहुविध टर्मिनल कनेक्टीव्हीटी असणे आवश्यक आहे. तसेच मिहान क्षेत्रामध्ये रेल्वे टर्मिनल सुध्दा असणे अत्यावश्यक आहे. जर नागपूर हे संपूर्ण देशात एक प्रमुख वितरण केंद्र म्हणून कार्यान्वित करावयाचे असेल तर सर्वसोईयुक्त शीतगृह तसेच मोठया प्रमाणात साहित्य साठवून ठेवण्याकरिता व्यवस्था असणे अत्यावश्यक आहे.

नागपूर शहरामध्ये सद्यस्थितीत विदर्भ व लगतचे जिल्हे प्रदेश जसे मध्यप्रदेश, छत्तीसगढ यासह जवळपास 3 कोटी लोकांना स्वास्थ सुविधा पुरविण्याची क्षमता आहे. अशा प्रकारची लगतच्या जिल्हयासह 300 कि.मी.क्षेत्रातील रूग्णांना उततम स्वास्थ सुविधा देण्याची क्षमता इतर कोणत्याही शहरात उपलब्ध नाही. परिणामतः नागपूर शहर स्वास्थ देखभाल करिता खाजगी मोठे सर्वसोयीयुक्त दवाखाने (कार्पोरेट) सुरू करणा-यांसाठी फार मोठी संधी उपलब्ध आहे. स्वास्थ देखभालाकरिता सद्य स्थितीत शहरात पुरेशा प्रमाणात दवाखाने उपलब्ध आहेत. नागपूर शहरात आंतरराष्ट्रीय विमानतळ असल्याने, जगातील कुठल्याही रूग्णंाना सहजनेते स्वास्थ सेवा पुरविता येवू शकेल. संपूर्ण जगातीलच नव्हे तर निश्चीतच दक्षिण आशिया व मध्यपूर्व येथील परदेशी रूग्णांना उत्तर स्वास्थ सेवा देण्याची क्षमता नागपूर येथे आहे.

महाराष्ट्र शासन सक्रियतेने हा प्रकल्प लक्षात घेऊन आणि आधीच जमीन संपादन दिशेने रू. 80 कोटी वितरीत केले आहे. आधीच सेायीकरीता व आवश्यक सुविधा करिता 1475 हेक्टर ,हेक्टर जमीन विकत घेतली आहे. बोईंग या कंपनीने आधीपासूनच डत्व् आणि पायलट प्रशिक्षण सुविधा करण्यासाठी विकास 100 दशलक्ष गुंतवणूक बांधील आहे.

नागपूर शहरात औदयोगिक विकासाकरिता, परेशा प्रमाणात विदयुतपुरवठा नसल्याने, औदयोगिकरणाची गती मंदावली आहे. भविष्यात वीज पुरवठयाकरिता समस्या उद्भवणार नाही, याकरिता विविध विदयुत प्रकल्प उभारण्यास्तव नागपूर हे शहर भौगोलिकदृष्टया उत्तम असल्याने विविध विद्युत निर्मिती कंपन्यांनी प्रस्ताव दिलेले आहेत.

नागपूर क्षेत्रामध्ये मुबलक प्रमाणात कोळसा असल्यानेच वेस्टर्न इंडिया कोलफिल्ड यांचे मुख्य कार्यालय, नागपूर येथे आहे. सद्यःस्थितीत शहराच्या 150 कि.मी.परिसरात कोळसा खाणी आहेत. कोळसा धुण्याचा मुख्य उद्योग नागपूर लगत आहे. या क्षेत्रामध्ये मोठया प्रमाणात कोळसा असल्याने, कोळसापासून वीज निर्मिती करण्याचे वीज उत्पादकांना संधी उलब्ध आहे. नागपूर शहरात मोठया प्रमाणात कोळसा उपलब्ध असल्याने, कोळसापासून अंदाजित 4500 मेगा वॅट एवढी विद्युत निर्मिती प्रतिवर्ष अपेक्षित आहे. तसेच कोराडी आणि खापरखेडा येथे अतिरिक्त 1500 मेगा वॅट वीज निर्मितीकरीता योजना तयार केलेली आहे. तसेच मिहान क्षेत्रातील सेज करिता पुरेसा विद्युत पुरवठा व्हावा याकरिता 100 मेगा वॅट विद्युत यंत्र उभारण्याची खात्री देण्यात आली आहे. नागपूर येथे तात्काळ विद्युत विकास व सुधार कार्यक्रमा अंतर्गत विद्युत पुरवठयामध्ये सुधारणा व आधुनिकीकरण करिता रू. 180 कोटी रकमेची गुंतवणूक करण्यात येणार असल्याने, गुणवत्ता आणि विद्युत पुरवठयात निश्चितच सुधारणा होईल.    

 

 

 

 

 

AllVideoShare

अद्ययावत केल्याची दिनांक

रविवार 26 मार्च 2017

अभिप्राय (मत)

म.न.पा. वेब पोर्टल बाबत आपले अभिप्राय?
 

वेब पोर्टलला भेट देणायां बाबत

mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterआज480
mod_vvisit_counterया महिन्यात213321
mod_vvisit_counterआतापर्यंत6398268

आज : मार्च 27, 2017
RizVN Login




प्रकाशनाधिकार © 2017 Nagpur Municipal Corporation. सर्वाधिकार सुरक्षित , Designed by eGovernments Foundation.
Find us on Facebook
Follow Us